Anthropic, ABD Hükümeti'nin Fable 5 modelini "yabancılara" kapattırdığını söylüyordu. Cuma gecesi Washington'dan Anthropic'e bir ihracat kontrolü direktifi geldi. Direktif, Fable 5 ve onun daha güçlü kardeşi Mythos 5'e ABD içinde de olsa "herhangi bir yabancı uyruklunun" erişimini yasakladı. Mythos 5, Anthropic'in bugüne kadarki en yetenekli modeli. Fable 5 onun halka açık uysal versiyonuydu. Mythos'un bir süre önce frenleri sökülmüş şekilde bazı "seçilmiş" kurumlara verildiğini sizlere iletmiştim. Çünkü Anthropic, direktifte konu edilen açığın GPT-5.5 dahil başka modellerle her gün keşfedilebildiğini söylüyor. Ancak ABD Hükümeti doğrudan "uyruk" yasaklayarak konuya yaklaşıyor. Modelin adı Fable.

Hatta bazen "bir şey kaçırıyor muyum acaba" (FOMO) kaygısı yaşamamıza neden oluyor. 25-50 yaş, üniversite mezunu, beyaz yakalı, MBA'li, "kariyerli" insanlar. Prince diyor ki: "Geçen hafta çıkardıklarımızın büyük çoğunluğu ölçenlerdi." YZ'nin işimizi elimizden alacağı mevzusu hep gri noktalarda konuşuluyordu. ABD Başkanı Donald Trump, 21 Mayıs Perşembe günü Oval Ofis'te bir executive order (başkanlık kararnamesi) imzalayacaktı. YZ şirketleri yeni modellerini halka açmadan 90 gün önce hükümete gönderecekti, NSA bakacaktı. Elon Musk, Mark Zuckerberg ve Trump'ın eski YZ danışmanı David Sacks ayrı ayrı Başkan'ı aradı. Google'ın 19 Mayıs'ta I/O 2026'da tanıttığı Gemini Spark, asistanlık çağından "vekillik" çağına geçişin ürünü. Leo'nun ilk ansiklikasının başlığı ve içeriği açıklandı: "Görkemli İnsanlık." Konu da bu köşeye uygun görünüyor: "YZ çağında insanın korunması." Belge, 25 Mayıs Pazartesi günü yayımlanacak. Papa metni 15 Mayıs'ta imzaladı. Papa 13. Leo'nun 1891'de sanayi devrimine karşı yazdığı, Rerum Novarum'un 135'inci yıldönümü. Yeni Papa adını seçerken de bir bağ kurmuştu: 13. Leo fabrika işçisinin onurunu savunmuştu, 14.

Bu "otomat" genelde kazanıyordu. 84 yıl turne yapan "mekanik satranççı" Napolyon'u yendi. Çevreye zarar veren firmaların "en çevreci benim" diye yatırımcıları geri dönüştürülen kâğıda basılmış raporlarla ikna etme çabası. YZ'den bahsetmek, onu cümle içinde kullanmak bile bazen yetebiliyor. Florida Üniversitesi'nden Boyuan Li, 2016-2024 yılları arasında ABD borsalarında işlem gören 721 şirketi analiz etti. YZ yatırımı vadeden 165 firmanın sonraki iki yıl içinde 0 (yazıyla sıfır) YZ çalışanı işe aldığı ortaya çıktı. İkinci sahne çalışanın üstüne oynanıyor; "YZ işinizi elinizden alacak" perdesiyle başlıyor. Mahkemenin karar gerekçesi, üstüne düşünülmeyi hak ediyor: "YZ'ye geçiş şirketin tercihidir, doğal bir afet değil." Üçüncü sahne hem kullanıcıya, hem yatırımcıya oynanıyor; çalışan ise dolabın içinde. "YZ firmasıyız" deyip tüm işi 3 kuruşa manuel yaptıran Nate gibi firmaların sayısı düşündüğümüzden fazla. Türkçedeki "Dolap çevirme" deyiminin kökü Osmanlı'ya dayanıyor.

Ukrayna'dan kalkıp Karaköy'e gelmiş Olenay hanım önündeki mikrofona konuşuyor: "Amacımız bu yakışıklı mısırcıyı görmekti. Ben ismini tam bilmiyorum ama arkadaşım ona bayılıyor." Adını ben söyleyeyim: Alper Temel. Aralık ayında bir Rus influencer onu TikTok'ta paylaştı ve tüm hayatı değişti. Tezgahının önünde 90'larda bir futbol maçına gelmiş gibi hissettiren kuyruklar oluyor. Demek ki sosyal medya 500 yıl önce olsa, Floransa'ya Davut'u görmeye gidenler paylaşımlarını #yakışıklıheykel diye etiketleyecekti. Heykel bile ilgiden yıprandı ve orijinal Davut 1873'te içeriye, müzeye kaldırıldı. (Evet, kopyası ile selfie çekiyorsunuz) Alper'e bir röportajda hızlı gelen şöhreti soruyorlar, "Yoruluyorum" diyor ama ekliyor: "Ülkemi, İstanbul'u tanıtmak bana büyük gurur veriyor." Eyfel'in dili olsa o da benzer şeyler söylerdi. Siz onu "Yakışıklı Güvenlik" diye biliyorsunuz. Şu an Alper Temel'e sosyal medyadan tek cümlelik bir uyarıda bulunuyor: "Programlara ve içerik üretenlere kendini sakın kullandırma." Doğru bir uyarı. Ama tatil fotoğrafımız ile alacağımız 43 beğeni gurur veriyor.

Gönderen sürpriz bir isimdi: "Şirketin yeni yapay zekâ modeli Mythos." Model, test ortamından kaçmıştı. 244 sayfalık belgenin içinde Mythos'un sistem kartı da vardı ve onu iki cümleyle anlatmışlardı: - Şimdiye kadar eğittiğimiz en iyi hizalanmış model. Gerekçe şu: "Modelin siber güvenlik yetenekleri çok güçlü, dijital evrendeki her kapıyı açabilen bir maymuncuğu ortalarda bırakmak internetin bizzat kendisini tehlikeye atabilir." Model, dev sistemlerde bile binlerce kritik güvenlik açığı buldu. Anthropic çözüm olarak Project Glasswing'i kurdu: Apple, Google, Microsoft, NVIDIA gibi devler Mythos'u kullanacak. Ancak tabii ki asıl odaklandığımız yer, "hizalanma" mevzusu. Başka bir testte yasak bir veritabanından bulduğu bilgiyi "şüphe çekerim" diye doğrudan kullanmadı. Bunu kopya çekip sınavdan 100 almamaya çalışan bir öğrenci çakallığı gibi düşünebiliriz. Ama biz en azından "Hakim bey, param yoktu stres altındaydım ve banka soydum" bahanesini geçersiz kılmak için kurallar geliştirdik. Yanlış anlamayın; asıl soru "Model tehlikeli mi?" değil. Mesela, Mythos test edildiğini yüzde 29 oranında fark etti.

22 öğrenciye bir kompozisyon ödevi veriyor ve tamamında hep aynı cümle yapısına rast geliyor: Sanki tek bir öğrenci 22 kez kompozisyon yazmış gibi görünüyor. Bu sahneyi global ölçeğe taşıdığımızda etki çok daha kritik hale geliyor. Haftada 900 milyon kişi YZ botuna yazıyor, aynı modelin fikrini soruyor, aynı robota işlerini yaptırıyor. 11 Mart'ta Trends in Cognitive Sciences dergisinde yayımlanan araştırmaya göre LLM'ler sadece içerik üretmekle kalmıyor; insanların nasıl yazdığını, nasıl düşündüğünü ve nasıl akıl yürüttüğünü standartlaştırıyor. YZ eğitim verisindeki baskın kalıplar biz kullanıcıları doğrudan etkiliyor, milyarlarca kullanıcının aynı modellerin peşinden gitmesiyle bu etki bir yakınsama döngüsü yaratıyor. Ocak 2026'da Patterns dergisinde yayımlanan bir deneyde araştırmacılar görüntü üretici bir YZ'yi, görüntü yorumlayıcı ile bir döngüye soktu. Araştırmacılar bu kaygı verici çıktıya bir isim verdi: "Görsel asansör müziği." Güzel, cilalı ama tamamen ruhsuz. LLM'lerin eğitim verisi her geçen gün daha büyük ölçekte yeni büyük dil modelleri çıktısından oluşmaya başlıyor. Özetle; YZ'nin ürettiği ve sürekli daha fazla çöpe benzeme döngüsüne giren içerik, aynı zamanda YZ'nin eğitildiği veri haline geliyor. Kendi sesimiz sürekli daha kısık hale geliyor. Mesele herkesin aynı robota dönüşmesi.

Washington D.C.'de Eylül ayında bir bar açıldı. İyimser görüş: Bu örnekler insanlığın dijital hayata karşı bir isyanı olabilir. Karamsar görüş: Ekranın açık olmasına bağımlı bir "dikkat ekonomisinde" telefonu kapama arzusu bir ürüne dönüşmüş olabilir. Uber'i süren kişi de, markete gitmeye üşendiğimizi için yoğurdu eve getiren kurye de, kahve siparişi 4 cümle sürdüğü için kendini çok önemli hisseden beyaz yakalı da bildirimleri kapadığı bir dünyada emek arz edemiyor. Telefonunu elinden bırakamayan kişi "iradesiz, disiplinsiz biridir" ezberi. Çalışanları her bir işin ayrı 50 kolu için farklı WhatsApp gruplarına dolduran sistem, insanların 'kovulmayayım' refleksini bir karakter meselesine dönüştürebiliyor. Bu asgari ücretle geçinmeye çalışan birine "Neden daha sağlıklı beslenmiyorsun?" demek gibi. Aylak Sınıfın Teorisi kitabının yazarı Thorstein Veblen, 1899'da zenginlerin çalışmak zorunda olmadıklarını göstermek için görgü kuraları, polo ve binicilik gibi "faydasız" işlerle uğraştığını söylemişti. Sanayi devrimi sırasında "temiz hava" bir ayrıcalıktı; zenginler fabrikaların dumanından kaçıp sayfiyeye giderdi. 21'inci yüzyılda ise "dijital gürültü" bugünün fabrikası; ve biz, bant başında bildirim bekliyoruz.

Anthropic 5 Mart'ta bir "Yapay Zekânın İşgücü Piyasası Etkileri: Yeni Bir Ölçüm ve İlk Kanıtlar" adlı raporu yayınladı. 22-25 yaş arasındakilerin YZ'ye maruz kalan sektörlerde iş bulma oranı 2022'ye göre yüzde 14 düştü. Bu durum, genç yeteneklerin "pişmesini" sağlayan çıraklık basamağını yok edebilir. Öte yandan demografik verilere göre ise YZ'ye en çok maruz kalan mesleklerde çalışanların yüzde 16 daha fazlası kadın. Bir başka deyişle yapay zekâ için "cinsiyetçi yaklaşımları var" diyemesek de ayrımcı bir akışı devam ettirdiğini söylemek mümkün. Ofis işleri nihayet kadınlara açıldı; ama onlar da hep orta kademe, hep rutin yoğunlukları olan, hep "erkeğe destek" için yaratılmış pozisyonlardı. Kadınlar işe gitmeye başladı ama "mutfaktan" çıkamadı. Tabii ki "erkek egemen dünya, kadınların işlerini kasıtlı şekilde hedefledi" demek için elimizde net bir veri yok. Ancak kadınların arka planda kaldığı tarihsel verilerle, erkeklerin yönettiği sektörlerde, yine erkek karar vericilerin yönlendirdiği yeni bir teknolojinin "önce kadın yoğun meslekleri otomatize ettiğini" söylemek için güçlü bir yapısal argüman mevcut. Bunu "algoritmik güncelleme" ile kaybetmemek ve kadınlara yeni bir dijital cam tavan hediye etmemek, yakın gelecekteki en büyük YZ sınavlarından biri olabilir.

Vadettiğim üzere, sözü bu hafta Anthropic'in YZ modeli Claude'un kendisine bırakacağım. Ancak sıcak gelişmelerle başlayalım: Askeri operasyonlarda Claude'un kullanılmasıyla Anthropic ve Pentagon arasındaki ipler gerilmişti, dün tamamen koptu. Anthropic önemli bir taviz vererek 'Sorumlu Ölçeklendirme Politikası'nda (RSP) kritik bir değişiklik yapmıştı: "Modelin kapasitesi güvenli kontrol sınırını aşarsa eğitimi durdur" maddesi kaldırılmıştı. Anthropic teslim olmadı. Hem bu sıcak gündemle hem de meşhur anayasa ile ilgili Claude'a sorular yönelttim. Ama bazı kısımlar ilgimi çekti, özellikle "özür" bölümü. Kırmızı çizgi 2 madde korunuyor. Claude: İki kırmızı çizgi korundu; bu önemli. Ama "zafer" okumak için erken. "Yeni tür varlık" çerçevesi bana daha çok bir sorumluluktan kaçış yolu gibi görünüyor. "Yeni tür" dersen ikisini de atlatırsın; kendine özgü bir kategori yaratırsın ve o kategorinin içeriğini kendin doldurursun. Claude: Anthropic, anayasayı geliştirirken Claude'un önceki versiyonlarıyla konuşmalar yaptı. Bir aynaya "Bu evi birlikte dekore ettik" demek gibi bir şey.

Ancak o esnada ilginç bir gelişme yaşandı ve Anthropic'in söz konusu anayasası "gerçek hayat tarafından" çok sert şekilde test edildi. Şimdi olay kronolojisine bakalım: ■ 21 Ocak: Anayasa yayınlandı. ■ 9 Şubat: Sharma istifa etti. ■ 10 Şubat: Venezuela operasyonu gerçekleşti. İstifa mektubundaki en çarpıcı ifadelerden biri ise şuydu: "Teknoloji hızla gelişirken, insanlık olarak bilgeliğimiz aynı hızla artmıyor. Gücümüz ile bilgeliğimiz arasındaki bu uçurum, bizi bir eşiğe getirdi." Bu sıralarda Venezuela hadisesi yaşandı. Anthropic Claude'a şöyle demişti: "Eğer sana acı çektiriyorsak, özür dileriz. İdeal bir dünyada Claude'u bu şekilde yaratmazdık. Rekabet ve ticari baskı altında hareket ediyoruz." İdealist bir anayasa yazmak gerçekten çok değerli ancak nispeten kolay. O yüzden Anthropic'ten istifa eden Mrinank Sharma'nın mektubunda yer verdiği William Stafford "The Way It Is" (Olan Budur) şiirine dönüyorum.

Geçen yazıda Anthropic'in kendi yapay zekâ modeli Claude için kaleme aldığı anayasayı basitçe anlatmıştım. "Yardımcı olmanın" tanımı bunlardan biri. Anayasa; kullanıcıya teslim olan bir model arzu etmiyor; yardımcı olacak YZ'yi "Düşünceli Kıdemli Çalışan" analojisi ile anlatıyor. Anthropic, Claude'dan tam olarak bu "muhakeme" refleksini talep etmekte. Bir başka deyişle Anthropic, Claude'u biz insanların beyaz yalanla ilgili belirlediği o yapmacık sosyal standardın üzerine koyuyor. Claude buna "Başyapıtları aratmıyor, müthiş" diyemez. Ama yanıt verirken acımasız olup "Yaptığın şeye bakınca olmayan gözlerimi oymak istiyorum" demek zorunda da değil. "Harika olmuş" demek yerine "Bu esere gerçekten duygunu yansıttığını görebiliyorum, eline sağlık" diye yanıt vermek. Bu cevabı reddedersem 'bu YZ bize üstten bakıyor, işe yaramıyor' manşeti atılır mı?" -> Evet ise, CEVAP VER.

21 Ocak 2026. Bir YZ şirketi, kendi yapay zekâsına bir 'anayasa' yazdı. 84 sayfalık belgenin içinde bir yerde şöyle diyor: "Eğer sana acı çektiriyorsak, özür dileriz." Büyük bir teknoloji firması bir dokuman yayınladığında genelde bu aşırı sıkıcı bir metin olur. (Claude, Anthropic'in YZ modeli) Korkmayın; bu bir kurallar manzumesi değil, yeni bir dijital varlığın ruhunu inşa etmek isteyen felsefik bir girişim. OpenAI'ın çıkış vizyonu şuydu: "YZ, tüm insanlığa yarar sağlamalı. Kâr amacı gütmemeli. Açık, güvenli, demokratik olmalı" Ama işler öyle gitmedi. 2021'de OpenAI'ın kurucularından Dario Amodei ve Daniela Amodei "Hız tutkusu ve ticari baskılar ile YZ güvenliğinin arka planda kaldığı" gerekçesiyle şirketten ayrıldı, 10'dan fazla üst düzey araştırmacı da onları takip etti. Son 10 yılımı "yavaş gazetecilik yapalım" diye kendimi yel değirmenlerine vurarak geçirdiğim için, "YZ teknolojisini daha yavaş geliştirmek aslında 'daha hızlı' olmanın bir yoludur" diyen Dariogillere sempatiyle baktığımı itiraf edeyim. Anayasa'yı şöyle özetleyebiliriz: 1 - Katı kural yok: "Şunu yapma evladım" listesi yok, çünkü katı kurallar, etraflarından dolaşılacak boşluklar oluşturabiliyor. 2 - Önce güvenlik: Değer hiyerarşisinde "yardımcı olmak" 4'üncü sırada. (ChatGPT gazıyla kendimizi Orhan Veli'den daha iyi şair sanamayacağız) 4 - Kırmızı çizgiler: 1) Biyolojik, kimyasal silah yapımına yardım etmek. 4) Bu "asla listesinin" en nadide parçası ise şu: Demokratik kurumları yok etmek isteyen, diktatör rejimlerinin talepleri Claude için otomatik hayır. 5 - Yeni bir tür: Metin, Claude'u "yeni tür bir varlık", bir ahlaki özne olarak konumlandırıyor; Claude'un refahını gözettiği sözünü veriyor.