Geçenlerde simitçide bir hanımefendi bana ayaküstü Grigori Petrov'un "Beyaz Zambaklar Ülkesinde" adlı kitabını hediye etti. Ayıraçta 6 Şubat depreminde Hatay'da yaşamını yitiren ağabeyi İlker Gökhan Şahin 'in fotoğrafı vardı. 20 yıl kadar önce "Ladesçi" isimli ilk romanımı yazdığımda Türkiye'nin en büyük sorununun dürüstlük eksikliği olduğunu ileri sürmüştüm. (Gelecek haftalarda, 'Her duyduğuna inanmama' başlığı altında bu konuyu ele alacağım.) "Beyaz Zambaklar Ülkesinde" kitabında anlatıldığına göre bir halk bilgesi olan Snellman ülkeyi dolaşarak vücut ve çevre temizliği, okumanın ve dürüstlüğün erdemi üzerine konferanslar vermeye başlamıştı. Ahlak eğitimi din ve ahlak dersinden de farklıdır. Eğer istenirse değerler eğitimi ve din-ahlak dersi ayrıca verilebilir ancak ahlak eğitimi bunlardan farklıdır. İslam'ın şartlarını veya 10 emri kendi başımıza öğrenemeyiz, birinin bize öğretmesi gerekir. "Leyla'nın Kardeşleri" (Leila's Brothers) isimli ünlü İran filminde birisi diğerine, "Sana ne düşünmen gerektiği öğretilmiş, nasıl düşünmen gerektiği öğretilmemiş" der. Aile temelli ahlak eğitiminin içinde kendi aklını, vicdanını kullanma ve sorgulama vardır. Ahlaklı, vicdanlı bir toplum olmak için psikologlar ve psikolojik danışmanlar okullarda ve toplum içinde küçük gruplara yaygın olarak Kohlberg'in ahlak gelişimi eğitimi vermelidirler. Kohlberg'e göre hiyerarşik şekilde sıralanmış altı temel ahlak gelişimi basamağı vardır. "Devletin malı deniz, yemeyen domuz" veya "Ye üzümü sorma bağını" türünden kalıp düşünceler toplumları zehirler, ahlaki çöküntüye yol açar.

Günümüzde pek çok eğitimci, aydın Finlandiya'daki eğitim mucizesini görüp öğrenmek için Finlandiya'ya gidiyor. Finlandiya eğitim sistemini gidip öğrenmemize şu açıdan da gerek yoktur. Çünkü Atatürk Finlandiya'daki şahlanışı anlatan "Beyaz Zambaklar Ülkesinde"* isimli kitabı Türkçeye çevirtmiş ve askeri okullarda okunmasını istemişti. Biz Finlandiya eğitim sistemini 90 yıldır biliyoruz. Bizde aynı parti 20 yılda 10 tane milli eğitim bakanı değiştirir. Finlandiya eğitim sistemi ülkemizde yıllardır bilinir ancak bunu bilinmesi ülkemizin eğitim sistemine bir fayda sağlamaz. (Olay yargıya taşındığı ve kamuoyunda bilinir hale geldiği için burada ifade ettim.) "Beyaz Zambaklar Ülkesinde" isimli kitap, Grigori Petrov adlı bir Bulgar düşünürü tarafından geçen yüzyılın başlarında yazılmıştır. Finlandiyalılar çok sevdikleri ülkelerine "Suomi" derler. Bu kelime "bataklık ülkesi" anlamına gelir. Bugünkü Atatürk Orman Çiftliği arazisi için uzmanlar, "Tarım yapılamaz" şeklinde rapor vermişlerdi. Bir konuşmasında Snellman, "Ruhen mesleğine yabancı çok sayıda öğretmen var" demişti. Benzeri bir şekilde öğretmenlerin az okuduklarından yakınan Ömer Seyfettin kinayeli bir şekilde, "Okutan okumaz" derdi. Eskiden ülkede kaba saba insanlara "Kışlada yetişmiş" denirken zamanla kibar gençlere "Kışlada yetişmiş" denilmeye başlandı.

Son kitaplarımdan bir tanesinin adı "Ey Türk Genci Nereden Geldiğini Öğren, Nereye Gideceğimizi Bize Öğret" *. Bu kitapta mesleği psikoloji ve eğitim olan bir kişinin, yani bendenizin bakış tarzıyla gençlere Türk Dili ve Tarihi hakkında bilgiler verilmekte ve onlara ulusumuz geleceği emanet edilmektedir. Halide Edip'in, " Türkün Ateşle İmtihanı" isimli bir romanı vardı. Gerek ekspatlarımıza gerekse yurtta kalan gençlerimize rehberlik etmek için yazdım "Ey Türk Genci" isimli kitabı. Korunaklı siteler var; içlerinde 30'ar katlı beş altı apartman bulunuyor. Arsa sahibi İngilizce bilmez, müteahhit İngilizce bilmez, inşaat mühendisi, apartman yöneticisi, oturanların büyük çoğunluğu İngilizce bilmez ama sitenin ismi "JASMİNA HOUSE" benzeri bir şeydir. "Ne yapalım teknik terimler yabancı" diyemeyiz, Türkiye Bilişim Derneği'nin "Bilişim Terimleri Sözlüğü " ** var. Bu sözlükte yaklaşık 112 bin İngilizce teknik kelimenin Türkçe karşılığı var. Söz konusu kitapta ekspatlarımıza yönelik olarak "Sevgili Türk Gençleri çocuklarınıza anadilinizi öğretiniz, günlük meşguliyetlere dalıp çocuğunuza anadilini öğretmezseniz sizin torununuzla benim torunum tanışamazlar" yazdım. "O kadar haçlı seferini kim yaptı? Kızılderilileri, Aztekleri, İnkaları, çocuklar dahil olmak üzere kim soykırıma uğrattı? Hiroşima'ya atom bombasını kim attı? Vietnam'da, Kamboçya'da, Hindistan'da, Çin'de neler oldu? Afrikalının yaşamına nesiller boyunca kim çöktü?" diye soralım. Atatürk de yaverine "Git sor bakalım babasının Çanakkale'de ne işi varmış?" der. Savaş bittiği an Yunanlıların yerdeki bayraklarını kaldırtan, Anzaklı annelere o muğlak kayıp bitiren mektubu yazan ve "Yurtta sulh, dünyada sulh" diyen Atatürk hepimizin adına bu konuyu açıklığa kavuşturmuştur. ** Ören, T., Pekel, A., Özer, K., Tabak, İ., İ. ve Görgülü, E. (2023).

İlker Çatak'ın "Sarı Zarflar" filmini izledim. "Sarı Zarflar" filminin konusu sadece bizi ilgilendirmiyor, evrensel bir konu. Aralarındaki kimyacı bir öğretim üyesi, "Element ile elemanı ayırt edemeyen elemanlardan el aman" esprisini yapacak kadar Türkçeyi öğrenmişti. 10 Kasım 1938'de öğlen saatlerine doğru Atatürk'ün aramızdan ayrıldığı tüm ülkede duyulmuştu. Bir Alman öğretim üyesi koşup fakültenin dekanına gider, "Atatürk ölmüş, derse gireyim mi girmeyeyim mi?" diye sorar. Dekan o sırada ağlamaktadır, "Ülkenizde böyle bir insan ölünce ne yaparsanız onu yapın" der. Alman hocanın cevabı ise "Benim ülkemde bugüne kadar böyle bir insan hiç ölmedi" şeklinde olur. Milan Kundera'nın "Varolmanın Dayanılmaz Hafifliği" romanında ve bu romana dayanılarak çevrilmiş filmde sarı zarf konusu ve baskısı işlenmişti. "Sarı Zarflar" filmindeki tiyatrocu karı koca barış bildirisini imzaladıkları için işlerinden atılmışlardı. Film içinde bir ara ne olduğu belirtilmeden defalarca "İbiş" kelimesi telaffuz edildi. Tüm öğretim üyeleri atılan tiyatro bölümü, evrensel tiyatro kadar geleneksel Türk tiyatrosu konusunda da çok önemli çalışmalar yapmıştı. İbiş, geleneksel Türk tiyatrosunun bir kavramıdır ve "aptal uşak" anlamına gelir.

Dalkavukluk, dilencilik ve yalancılık ilk bakışta farklı kavramlar gibi gözükse de özünde iç içe girmiş haldedir. O yıllarda bir gece o bankanın Kızılay'daki şubesi 23.00'te açıktı, kuyruk olan müşterilerinin paralarını faizsiz ödüyordu. Aklımdan "Helal olsun adama, batıyor ama parayı ödüyor" diye geçirmiştim. Şimdi siz şöyle düşünebilirsiniz: "Mademki binlerce yıldan beri dalkavukluk, yalakalık, dilencilik, yalancılık hayvanlar aleminde vardır ve evrim süreciyle insana kadar ulaşmıştır, o halde bu davranışların insanda da görülmesi doğaldır". Çünkü insan bu varlıklardan çok daha fazla gelişmiştir, insanda hiçbir hayvanda bulunmayan neokorteks vardır. Bir adamının şöyle söylediği rivayet edilirmiş: "Kralımıza dalkavukluktan hiç hoşlanmadığını söylerim, bu yüzden beni çok sever". Padişah ona çelişkili konuştuğunu söylediğinde ise "Ben patlıcanın değil sizin dalkavuğunuzum" demiş. Günümüzde de bazı siyasetçiler, kendilerini değil en büyüklerini kastederek "O bizim babamız" diyorlar. İşyerlerinde öyle elemanlar vardır ki müdürü saati veya o gün ayın kaçı olduğunu sorsa o elaman "Size kaç lazım efendim?" der adeta. Adam da "Benim borç meselesi" der. Kahvedeki adam "Vay şerefsiz hâlâ ödemedi mi?" diye sorar. Giren adam "Yok alacaklı değilim, ben borçluyum" deyince de "Bilader kaç defa ödeyeceksin?" karşılığını verir.

Eğer Köy Enstitüleri 1990'lı yıllara kadar kapatılmasaydı ülkemizdeki tarım ve hayvancılık çok daha iyi durumda olurdu, kadın cinayetleri böylesine artmazdı. 16 farklı tür uçak yapıyorduk. 1950'lerde harici bedhahlarımız uçak fabrikalarımızı kapatmamızı söylediler. 1950'lerde İspanya bizden delice ağacından yapılmış odun kömürü istedi. Şarkı "Haydi gel köyümüze geri dönelim, Fadime'nin düğününde halay çekelim" şeklindeydi. Benzeri mantıkla bir dönemde "Zeytinyağlı yiyemem aman, basma da fistan giyemem aman" şeklinde şarkı sürüldü piyasaya. 1960'lı yıllarda ülkemizde dahili bedhahlar tarafından tereyağının çok zararlı olduğu yolunda kampanya başlatıldı. Eski Cumhurbaşkanı Turgut Özal, "Niçin demiryolu yapalım, biz komünist miyiz?" demişti. Lösemili çocukların tedavisinde bazı ülkeler yüzde 92 başarıyı yakalarken LÖSEV'in başarısı yüzde 94'tür. Annem ve babam birer Cumhuriyet aydınıydılar fakat Köy Enstitüleri'nin, uçak fabrikamızın kapatılmasına, delicelerimizin kesilmesine engel olamadılar. Bir LÖSEV kuruluşu olan Lösante Hastanesi 400 yatak kapasitesine sahiptir ancak ilgili bakanlık sadece 200 yatak için ruhsat vermektedir. Oysa LÖSEV ve Lösante 400 yatağı hak etmektedir. Yapılan denetlemelerde 100 üzerinden 100'e yakın puan almıştır.

Bizim kuşağa ilkokulda, "Türk aman dileyene el kaldırmaz" diye öğrettiler. Tarihten günümüze savaş sonrasında düşmanlarına insanca davranan liderler, komutanlar da vardır, insafsızca davrananlar da vardır. Gerçi Gelibolu Savaşı'nda yaralı düşmanına su veren, gerektiğinde onu kucağında taşıyan Türk askeri vardır fakat ne yazık ki Çaldıran Zaferi'nin ardında Şah İsmail'in karısını esir eden Yavuz Selim Han, onu kocasına göndermek yerine düşük rütbeli görevlisiyle zorla evlendirmiştir. Ayrıca Çaldıran'ın hemen ardında İranlı mirzalardan bazıları adamlarıyla birlikte gelip Osmanlı padişahına bağışlanmak dileğiyle teslim olmuşlardır. Sanatçıya, "Seni İstanbul'a götüreyim, oğlum da izlesin, o da sever" dedi. Hiroşima'ya atom bombası atıldığında atan ülkenin başkanı "Tarihte bundan daha güzel bir gün yok" demişti. Mustafa Kemal büyük bir askerdi, savaş sırasında, örneğin Başkomutanlık Meydan Savaşı'nda tereddüt etmeden düşmanı yok etmişti. "Kaldırıp topun üzerine koyun, bir milletin şerefini temsil ediyor" dedi. Türk Askeri İzmir'e girdi, Mustafa Kemal Paşa da Kordon'daki Hükümet Konağına girecekti; baktı ki üzerine bassın diye yere bir Yunan bayrağı serilmiş. "Bu ne" diye sordu. Oradakiler "Yunanlı komutan bu binaya girerken Türk bayrağına basıp girmişti, şimdi de siz onların bayrağına basacaksınız" diye cevapladılar. Mustafa Kemal Paşa ise "Yunanlı komutan hata etmiş, aynı hatayı bana yaptırmayın, kaldırın bu bayrağı" dedi. Mektupta şöyle diyordu: "Uzak memleketin toprakları üstünde kanlarını döken kahramanlar, burada dost bir vatanın toprağındasınız, huzur ve sükûn içinde uyuyunuz. Sizler Mehmetçiklerle yan yana koyun koyunasınız. Uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen analar göz yaşlarınızı dindiriniz, evlatlarınız bizim bağrımızdadırlar, huzur içindedirler ve huzur içinde uyuyacaklardır, onlar bu topraklarda canlarını verdikten sonra artık bizim evlatlarımız olmuşlardır." Tarihte böyle söyleyen de vardır, düşmanının kafatasından şarap içen de.

Farklı kültürlerin farklı gelenekleri, farklı nikâh türleri var. Nikâhı bu kabileye mensup Şaya Hanım kıymıştı. Eşimle birlikte bu töreni izledikten sonra Şaya Hanım bize, "Size teşekkür ediyorum" dedi. Ne için teşekkür ettiğini sorduk, "Genellikle Kızılderili olmayanlar bizim nikâhlarımızı izlerken bıyık altından gülüyorlar, siz gülmediniz, ciddiye aldınız" dedi. Elbette ciddiye alacaktık, Kızılderililer büyük ölçüde soykırıma uğramış, güçlü ve güzel bir kültürdür. Nikâhın sonunda Şaya Hanım geline, "İlerde çocukların olursa onları yemeğe çağırırken arkadaşlarını da çağıracak mısın" diye sordu. Şaya Hanım ona tekrar, "Yemekten önce çocuklarının ellerini yıkadıktan sonra arkadaşlarının ellerini de yıkayacak mısın?" diye sordu. Gelin yine "evet" diye cevapladı. O da bütün çocukların ellerini yıkayacaktı. Hem ahlaklı hem güçlü olabiliriz. "Milletin hayatı tehlikeye girmedikçe savaş bir cinayettir" diyen Atatürk hem ahlaklı hem güçlüydü. John Steinbeck başlangıçta bir insan hakları savunucusuyken, "Cennetin Doğusu" Adlı romanında, "Evet Kızılderililere haksızlık ettik fakat mecburduk, toprakları çok verimliydi" yazmıştır. Çare, Atatürk gibi hem güçlü hem ahlaklı olmaktır.

Zaman içinde değişmek üzere ülkeye Persiya veya İran, ülke halkına da Persler veya İranlılar denmiştir.* Kanımca bugünkü İran kültürü, büyük ölçüde Pers kültürünün devamıdır ve birçok yönden güçlü bir kültürdür. 40 yıldır edebiyatta, müzikte ve sinemada veya bunlardan ikisinde güçlü olan ülkelerin batmayacaklarını söylerim. Tarih içinde İran'ın da batması söz konusu değildir. Çünkü İran'ın edebiyatı ve sineması güçlüdür. İran çok güçlü bir edebiyat geleneğine sahiptir. Şair halkına eski parlak günleri anımsatmak için yaklaşık 40 yıl uğraşıp 60 bin beyitlik manzum bir destan olan Şahname'yi yazdı. Sadi ise "Birisi arkamdan bir ok atmış. Ok bana değmedi. Yere düşmüş, haberim olmadı ama sen oku yerden aldın, getirip benim kalbime soktun" demişti. "Rindlerin Ölümü" adlı şiir şöyledir: "Hafız'ın kabri olan bahçede bir gül varmış; Yeniden her gün açarmış kanayan rengiyle. Gece bülbül ağaran vakte kadar ağlarmış, eski Şiraz'ı hayal ettiren ahengiyle". Çağdaş İranlı sanatçılardan sayabileceğimiz şair, yazar, yönetmen Füruğ Ferruhzad şaibeli bir trafik kazasında ve "Küçük Kara Balık"ın yüce gönüllü babası Samet Behrengi yine şaibeli bir ırmak kazasında kurban gitmiştir. Gişe geliri yüksek sinema sektöründen apayrı bir şekilde felsefi, sosyal açıdan büyük değere ve estetik görünüme sahip bir sinemadır İran sineması. "Leyla'nın Kardeşleri" filminde birisi diğerine "Sana ne düşünmen gerektiğini öğretmişler, nasıl düşünmen gerektiğini öğretmemişler" der. Bu filmin yanı sıra "Elly Hakkında", "Bir Ayrılık", "Sorara'yı Taşlamak", "Kadın Olduğum Gün", "Persepolis" adlı daha birçok değerli İran filmi var. Birinden mi duydum, ben mi söyledim hatırlamıyorum fakat 2011 yılında aldığım "İran Tarihi" adlı kitabın kenarına "İran'ı işgal edebilirsiniz ancak ona sahip olamazsınız" yazmışım.

Hepimiz 23 Nisan çocuklarıyız. Olayı algılama şeklimiz her ne olursa olsun, istesek de istemesek de 1920'den bu yana tüm kuşaklar 23 Nisan çocuklarıyız. Geçmiş ve gelecek 23 Nisan'larımız kutlu olsun. Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de açıldı, Mustafa Kemal 23 Nisan 1924'te bugünü Türk çocuklarına, bir anlamda tüm dünya çocuklarına armağan etti. 1980'li, 1990'lı yıllarda dünyanın dört bir yanından çocuklar geldi ülkemize bu bayramı kutlamaya. 23 Nisan Bayramı dünyada çocuklara verilen ilk bayramdır. Onun biz 23 Nisan çocuklarına verdiği 23 Nisan Bayramı da varoluşunu titiz bir şekilde yaşamasının tipik bir örneğiydi. Çiğdem Kağıtçıbaşı hocamız "Çocuğun Değeri" adlı uzun soluklu çalışmasını kitap olarak yayımlamıştı. Bu bakış tarzı kız çocuklarının "mal" olarak değerlendirilmesinden kaynaklanmaktaydı. Annem ve babam bu değerlendirme şekline bizzat tanık olmuşlardı ve çok üzülmüşlerdi.) Atatürk, yaşamı boyunca uzun vadeli planlar yapmıştı. Ülkü büyümüş Türkân Akyol olmuştur. Ülkü büyümüş kadın milli voleybol takımımız, basketbol takımımız, kadın yüzücülerimiz olmuştur ve Ülkü büyüyerek her milli bayramda Anıtkabir'i dolduran biz Cumhuriyet çocuklarına dönüşmüştür.

Dünyadaki çeşitli zorbalık türleri yetmiyormuş gibi internetin yaygınlaşmasıyla birlikte bir de siber zorbalık çıktı ortaya. Kanımca şu an iki tür siber zorbalık var: Birincisi artık klasik sayılan siber zorbalık, ikincisi ise yapay zekâdan yararlanılarak yapılan siber zorbalık. Bunu yapanlar eğitimli kişiler, hatta duyarlı olmaları beklenen sanatçılar, müzisyenler, edebiyatçılar da olabilir. Çeşitli ortamlarda bezdiri (mobbing) ile siber zorbalık iç içe geçmiş olabilir. Dünyadaki bazı araştırmalara göre gençlerin internette geçirdikleri sürenin artması onların siber zorbalığa uğrama ihtimallerini artırmaktadır.* Olay karmaşıktır, siber zorbalar da siber zorbalığa uğramaktadırlar, okul zorbalığına uğrayanlar arasında siber zorbalığa da uğrayanların veya siber zorbalık yapanların sayısı çoktur. Bu kişilere, "Ağzında bakla ıslanmıyor" denirdi. Mitolojide Midas'ın berberinin kuyuya "Midas'ın eşek kulakları var" diye bağırması bu konuda güzel bir örnektir. Okul zorbalığına uğramak ile siber zorbalığa uğramak arasında nitelik farkı vardır. Siber zorbalık araçlarını şu şekilde sıralayabiliriz: Anlık mesajlaşmalar veya telefon konuşmaları sırasında, sohbet (chat) odalarında, web günlüklerinde, web sitelerinde, e-postada, sosyal ağlarda, forumlarda siber zorbalık ortaya çıkabilir. * Yaman, E., Eroğlu, Y. ve Peker, A. (2011). Başa Çıkma Stratejileriyle Okul Zorbalığı ve Siber Zorbalık.

Okul zorbalığına akran zorbalığı adı da verilir. Ancak okul/akran zorbalığı akran çatışmasından farklıdır. Okul zorbalığı farklı görünümlerle ortaya çıkar: İsim takma, alay etme, çarparak elindekileri yere düşürtme, çelme takma, vurma, eşyalarına zarar verme, parasını alma, arkadaşını ailesine zarar vermekle tehdit etme, hatta hayatına kastetme olabilir. Bu konu "Sineklerin Tanrısı" adlı romanda çok güzel işlenmiştir. Öğrenciler sıklıkla "Hoca bana taktı" derler. Bu konu Nuri Bilge Ceylan'ın "Kuru Otlar Üstüne" adlı filminde çok güzel işlenmiştir. 60'lı yıllarda Ankara Yıldırım Beyazıt Lisesi'nde annem Sabahat Dökmen öğretmendi. Bir öğretmen senenin ilk gününde adı Türkçe olmayan bir öğrencisine hangi ırktan olduğunu sormuş, aldığı cevaptan memnun kalmamış ve not defterini çıkarıp ona, "Senin sene sonu notun 1" demiş. Esnafa, "Sizden haraç toplayan mafyayla kendiniz başa çıkın" demek gibi anlamsız bir öneridir. Duvarın üzerinde oturan yaşıtı bir erkek öğrenci ona "Şişko!" diye seslendi. Kızın gözleri çakmak çakmak oldu "Ben şişman olduğumu zaten biliyorum, bir de senin söylemene gerek yok" dedi. * Yaman, E., Eroğlu, Y. ve Peker, A. (2011).